Karakter Terbiyesi” Olarak Yalnızlık ve Nadide Ruhların Ontolojisi

Toplumsal Normların Cenderesinde Bireysel Varoluş: “Karakter Terbiyesi” Olarak Yalnızlık ve Nadide Ruhların Ontolojisi Evlilik, yalnızlık, toplumsal onay ve varoluş asaleti üzerine felsefi bir deneme Felsefi Deneme | Sosyoloji | Toplum ve Varoluş “Medeni hâl, insan ruhunun derinliğini ölçen bir terazi olamaz. Felsefi anlamda yalnızlık, eksikliğin gölgesinden çıkıp karakterin, mesafenin ve içsel olgunluğun terbiyesine dönüşebilir.” Modern toplum, bireyin kendi içine dönme gücünü çoğu zaman görünürlük, onay ve toplumsal kabul düzenlerinin gürültüsü içinde bastırır. Kitlelerin homojen uğultusu, insanın kendine ait sessizliğini çoğu zaman bir zaaf, bir eksiklik veya tamamlanmamışlık işareti gibi kodlar. Oysa düşünce, müşahede ve karakter; kalabalığın alkışından ziyade, insanın kendi iç odasında olgunlaşır. Ahmet Arslan’ın felsefeyi, hazır kabulleri askıya alan ve insanı kavramların içinden yeniden düşünmeye çağıran tavrını hatırlatan bir yerden bakıldığında; evlilik, yalnızlık, aile, başarı ve tamamlanmışlık gibi kelimeler, toplumun verdiği ilk anlamlarla yetinilemeyecek kadar derin kavramlardır. İnsan çoğu zaman kavramların hakikatiyle değil, o kavramlara yüklenmiş toplumsal korkular, alışkanlıklar ve beklentilerle yaşar. Felsefi bakış tam da burada başlar: herkesin doğal saydığı ölçüleri yeniden tartıya koymakla. Bu yüzden mesele yalnızca kimin evli, kimin bekâr, kimin çocuklu veya çocuksuz olduğu değildir; asıl mesele, insanın kendi varoluşunu hangi bilinçle taşıdığıdır. İlber Ortaylı’nın yalnızlık ve mesafe üzerine yaptığı tespitleri hatırlatan biçimde, insanın zihinsel ve ruhsal derinliği her zaman sosyal kalabalıkların içinde büyümez. Bazı ruhlar, kendilerini ancak mesafe içinde inşa eder. Bu mesafe soğukluğun duvarı olmaktan öte; kişinin kendi sınırlarını, zevkini, ahlakını ve iç mimarisini koruyabilme kudretidir. Bauman’ın akışkan modernite kavramını hatırlatan bu çağda ilişkiler, kurumlar ve kimlikler sürekli dolaşım hâlindedir. Böyle bir dünyada evlilik ve çocuk sahibi olmak çoğu zaman özgür bir varoluş tercihi olmaktan çıkarılıp, kişilerin toplumsal rüştünü kanıtladığı bir başarı nişanına dönüştürülür. İnsan, medeni hâli üzerinden okunur; aile yapısı üzerinden tamamlanmış veya eksik sayılır; cinsel yönelimleri, toplumun sessiz cetvelleriyle ölçülür. İoanna Kuçuradi’nin değer felsefesini hatırlatan bir yerden bakıldığında ise insanı ona dışarıdan iliştirilen toplumsal etiketlerle değil, kişi olarak açığa çıkarabildiği etik derinlikle düşünmek gerekir. Medeni hâl, aile düzeni, çocuk sahibi olup olmama veya toplumun kişiye biçtiği roller; insanın değerini belirleyen nihai ölçüler değildir. Bunlar hayatın görünen kabuğuna temas eder. Kişinin asıl değeri, başkalarıyla kurduğu ilişkide, kendi varoluşunu inceltme biçiminde; adalet, saygı, dürüstlük, sevgi ve sorumluluk gibi değerleri yaşama taşıyabilme kudretinde belirir. Buradaki itiraz, evliliğe, aile fikrine ya da çocuk sahibi olmaya değil; bunların insan değerinin tek ve nihai ölçüsü hâline getirilmesine yöneliktir. Oysa medeni hâl, insan ruhunun derinliğini ölçen bir terazi olamaz. Evlilik, tek başına bir olgunluk belgesine indirgenemez; bekârlık da tek başına bir özgürlük veya eksiklik hükmü taşımaz. Çocuk sahibi olmak, insanın varoluşuna anlam katabilir; çocuk sahibi olmamak ise insanı anlamın dışına atan bir kapı eşiği olarak görülemez. Hayatın hakikati, toplumun kurduğu dar başarı sahnelerinin çok ötesinde; daha geniş, daha incelikli ve katmanlı bir varoluş alanıdır. Kierkegaard’ın kalabalığın hakikati bulandıran etkisine dair sezgisi, tam da burada yeniden belirir. İnsan, toplumun önünde görünür bir mühür taşımak adına evlilik kurumunu yalnızca güvenli bir sığınak gibi gördüğünde, kendi iç mimarisini ihmal edebilir. Birliktelik, insanı büyüten bir alan da olabilir; insanın kendi sesini kaybettiği bir yankı odasına da dönüşebilir. Bunu belirleyen şey, ilişkinin biçiminden ziyade, o ilişkiye giren ruhların derinliğidir. Carl Gustav Jung’un bireyleşme fikrini hatırlatan bir yerden bakıldığında, insanın asıl meselesi, toplumun ona giydirdiği personanın ötesinde kendi hakiki benliğine yaklaşabilmesidir. Evlilik, aile, başarı, çocuk sahibi olma ya da sosyal kabul; kimi zaman insanın iç hakikatini açığa çıkaran alanlar olabilir, kimi zaman da kişinin kendi gölgesini ve derin benliğini görmesini engelleyen parlak perdeler hâline gelir. Doç. Dr. Nusret Kaya’nın rüyalar, alt beyin, temel inşaat bozukluğu ve rahimsel/Rahmani enerji kavrayışını çağrıştıran psikanalitik hattından bakıldığında ise insanın bastırdığı korkular, onay ihtiyacı, aidiyet açlığı ve erken dönemden taşıdığı içsel kırılmalar çoğu zaman toplumsal normların arkasına saklanır. Rüyalar, bu bastırılmış malzemenin sembolik dili olarak belirirken; yalnızlık da yalnızca sosyal bir durum olmaktan çıkar, insanın kendi bilinçdışıyla, gölgesiyle, alt benliğiyle ve iç hakikatiyle karşılaşabileceği derin bir eşiğe dönüşür. Bu yüzden yalnızlık, felsefi anlamda terk edilmişliğin karanlık odasında kalmak zorunda değildir; kimi ruhlarda asil bir karakter terbiyesine dönüşür. Uzun süreli yalnızlık, insanı içinden çürüten bir tecrit duvarı olmak yerine, kimi zaman ruhun kendini disipline ettiği sessiz bir okul hâline gelir. Kişi kendi sessizliğinde ayakta kalmayı öğrendiğinde, başkasına yaslanmak için değil, başkasıyla çoğalmak için ilişki kurabilir. Halil Cibran’ın sütunlar imgesini çağrıştıran biçimde, mabetlerin sütunları birbirine yapışık durmaz; çatıyı taşıyan şey, aralarındaki mesafenin asaletidir. İki insanın birbirinin nefesini kesmeden yan yana durabilmesi, sevginin bir yutma veya sahiplenme biçimine dönüşmemesi, ancak kendi içinde var olmayı öğrenmiş şahsiyetlerin harcıyla mümkündür. Bu bağlamda bekâr, çocuklu/çocuksuz ya da hayatın hırpalayıcı dehlizlerinden kendi bütünlüğünü koruyarak çıkmış bireyleri yalnızca “tamamlanmamış” hayatlar gibi görmek büyük bir kabile yanılgısıdır. Kimi insanlar, ömrün görünür normlarına sığamadıkları için değil, ruhlarının kapasitesini kalabalığın dar kalıplarına teslim etmeyi reddettikleri için farklı bir yerde dururlar. Onlar, herkes olmayı reddeden, kendi içsel mermerini sabırla yontan nadide varoluşlardır. İbn Haldun’un asabiyet kavramıyla işaret ettiği toplumsal tutunma biçimleri, insan topluluklarının nasıl dayanışma ürettiğini anlamak açısından önemlidir. Fakat aynı asabiyet, zamanla kişinin iç hakikatini örten bir kabile gözlüğüne de dönüşebilir. Aile, soy, çevre, mahalle, cemaat veya sınıf; insanı koruyan bağlar olmaktan çıkıp onu tek bir hayat kalıbına mahkûm eden görünmez duvarlar hâline geldiğinde, bireysel varoluşun sesi toplumsal uğultunun içinde bastırılır. Nietzsche’nin üstinsan tasavvuruna uzaktan göz kırpan bu berrak iç mimari, hayatı kalabalığa teslim etmek yerine kendini yeniden kurmayı seçen cesur ruhların izini taşır. Böyle insanlar, toplumun kaba terazisinde çoğu zaman fazla ağır, fazla ince ya da fazla ayrıksı görünürler. Çünkü vasatlık, derinliği ölçemez; gürültü, sessizliğin içindeki asaleti duyamaz. Lou Andreas-Salomé’nin hayatı ve düşünsel bağımsızlığı da bu noktada ayrı bir ışık düşürür. Onun varlığı, insanın yalnızca ilişki, evlilik veya toplumsal rol üzerinden okunmasına karşı, zihinsel özgürlüğün ve kendi yolunu kurma cesaretinin tarihsel bir örneği gibi durur. Bazı ruhlar, kendilerine biçilen kalıpları kırdıkları için değil, kendi iç yasalarına sadık kaldıkları için zamanlarının dışına taşarlar. Adorno’nun yanlış hayat içinde doğru yaşama imkânına dair karanlık sezgisini hatırlatan bu çağda, doğru durabilen ruhlar ister istemez dünyaya biraz fazla gelir. Yalnızca kendi hayatlarını sürdürmezler; başkasının hayatına yük olmak yerine ışık katabilme ihtimalini de taşırlar. Bu yönleriyle onlar, eski zamanlardan kalma mücevherler gibi, çağın hoyrat yüzeyine hemen karışmayan birer nadire-i cihandır. Finalde mesele, arayanın ve arananın birbirine hangi derinlikten baktığında düğümlenir. Eğer yolunuz, kendi tekliği ile barışmış; medeni durumların ve toplumsal etiketlerin ötesine geçmiş böyle bir ruhla kesişirse, orada sıradan bir karşılaşmanın ötesinde bir anlam belirir. Bu, kâinatın zarif tecellilerinden birinin kısa bir an için görünür olmasıdır. Fakat bu karşılaşma saf bir şans oyununa bırakılamayacak kadar ince bir kader mimarisidir. Çünkü bu müstesna ruhlar bulunmak için ortalıkta dolaşmaz, vitrinlere oynamaz, kalabalığın dikkat ekonomisine kendilerini teslim etmezler. Ancak aynı dertle dertlenmiş, aynı içsel eşiği geçmiş ve aynı derinlikle bakabilen gözlere görünürler. Şayet onlara rastlayamazsanız da, o nadide ruhlar adına müsterih olun. Zira bu çağın hoyrat ve kötücül elleri tarafından keşfedilip hırpalanmaya çalışılmış olmaları da, onlar için başlı başına bir lütuftur. Kimi ruhlar, görünmemeleriyle korunur; geç fark edilmeleriyle yücelir; yalnız kalmalarıyla eksilmez, bilakis kendi ışıklarını tüm kirliliğe rağmen taşırlar ve yaymaya devam ederler. Asmin Nimet Singez www.asminnimetsingez.com.tr