Perdenin Arkasında Kim Soyundu? Kulturel Analiz | Retorik Okuma

Perdenin Arkasında Kim Soyundu? Fıkra formuna sokulmuş stereotipik bir zihinsel kurmaca üzerine 'Bu yazı, Rahmi Koç’un İzmir’deki Amerikan Hastanesi açılışında anlattığı ve “Kürt kadın” vurgusuyla tepki çeken doktor-hasta fıkrası üzerine yazılmış bir retorik ve temsil okumasıdır. Metin, olayın yalnızca müstehcen bir fıkra olup olmadığını değil; anlatının hangi kelimeyi seçtiğini, kimi işaretlediğini, kimi norm olarak bıraktığını ve salondaki kahkahanın hangi zihniyeti görünür kıldığını tartışır.' Normalde hastane perdesi mahremiyeti korumak için çekilir. Fakat bu anlatıda perde, mahremiyeti koruyan bir sınır olmaktan çıkıp zihniyeti görünür kılan bir aynaya dönüşüyor. Bu yüzden burada yalnızca kaba bir şaka veyahut kötü bir espri yok. Karşımızda, fıkra formuna sokulmuş stereotipik bir zihinsel kurmaca var. Elbette biri bu anlatıya yalnızca “müstehcen bir fıkra” olarak bakabilir. Toplumda bu tür fıkraların çokça dolaştığı da doğru. Fakat retorik analiz, bir sözün yalnızca komik olup olmadığına bakmaz; o sözün hangi kelimeyi seçtiğine, kimi işaretlediğine, kimi norm bıraktığına ve hangi toplumsal bakışı yeniden ürettiğine bakar. Bu yüzden mesele fıkranın varlığı değil; fıkranın hangi beden, hangi kimlik ve hangi güç ilişkisi üzerinden kurulmuş olduğudur. Asıl soru şu: Bir kelime anlatının içinde neden orada duruyor? O kelime hangi stereotipi çağırıyor? Ve salondaki kahkaha neyi görünür kılıyor? “Kürt” kelimesi anlatının anlaşılması için zorunlu değilse, orada rastgele bir ayrıntı gibi durmaz. Alt metni kuran işarete dönüşür. Burada dikkat çekici olan şu: Doktorun kökeni söylenmiyor. Doktor sadece “doktor” olarak kalıyor. Erkek, hekim, bilen, yönlendiren, otorite konumundaki kişi. Anlatının işaretsiz normu. Kadın ise özellikle işaretleniyor: “Kürt kadın.” Bu seçim basit bir detay gibi geçiştirilemez. Çünkü retorikte kim işaretleniyorsa, çoğu zaman hedef de orada kuruluyordur. Bir tarafta kökeni belirtilmeyen otorite var. Diğer tarafta kimliği özellikle vurgulanan kadın hasta var. Böylece doktor norm pozisyonunda kalırken, kadın “öteki” olarak sahneye çağrılıyor. Anlatı yalnızca “bir kadın doktora gider” diye kurulmuş olsaydı, kadın bedeni, hasta mahremiyeti ve yanlış anlama üzerinden yine cinsiyetçi bir gülme üretirdi. Ama “Kürt kadın” denildiğinde cinsiyetçi çerçevenin yanına etnik ve sınıfsal bir kod da ekleniyor. Burada mesele kimlik belirtmekten ibaret kalmıyor. Asıl mesele, hangi kimliğin hangi hazır klişeyle çağrıldığı. Aynı zihinsel kurmaca farklı bir kimlik üzerinden kurulsa, bu kez başka bir klişe devreye girebilirdi. Çünkü stereotipler kişileri değil, zihinlerde hazır bekleyen temsilleri çağırır. Başka bir kimlik söylense, başka bir medya klişesi çalışırdı. Rus kadın denildiğinde başka bir fantezi arşivi, Laz kadın denildiğinde başka bir bölgesel karikatür, Arap kadın denildiğinde başka bir kültürel önyargı devreye sokulabilirdi. Mesele kişilerin gerçekliğinden ziyade, kelimelerin hangi zihinsel arşivi açtığıdır. “Kürt kadın” denildiğinde burada çağrılan şey özgürlük, özne oluş, zekâ, beden bilinci ya da bireysel irade olmuyor. Daha dar, daha güncellenmemiş bir bakış devreye giriyor: saf, taşralı, mahremiyet bilmeyen, tıbbi ilişkiyi anlamayan, aşağıdan bakılan “öteki kadın” imgesi. İtiraz tam olarak buraya. Buradaki itiraz, Kürt kadınını yüceltme çabası değil; Kürt kadınını tek bir karikatüre indirgeyen bakışa itirazdır. Çünkü Kürt kadınları da her toplumdaki kadınlar gibi çoğul gerçeklikler taşır: şehirli, taşralı, geleneksel, modern, akademik, sanatsal, politik, apolitik, muhafazakâr, özgürlükçü, üretken, kırılgan, güçlü, sıradan, sıra dışı… İnsan olmanın bütün karmaşıklığına sahiptir. Bir kimliği tek bir gülme figürüne indirgemek, o çoğulluğu siler. Bu yüzden tartışmayı “namus” eksenine sıkıştırmak da meseleyi daraltır. Burada savunulması gereken şey kadınların “namusu” üzerinden kurulmuş eski bir ahlak dili değil; kadın bedeninin, hasta mahremiyetinin ve etnik kimliğin kamusal bir salonda gülünecek nesne yapılmamasıdır. Mesele namus değil; mahremiyet, insan onuru ve temsil meselesidir. Bir de sahneyi tersine çevirelim: Hasta Kürt erkek olsaydı ve doktor kadın olsaydı, aynı anlatı aynı etkiyle çalışır mıydı? Muhtemelen bambaşka bir yere giderdi. Çünkü bu zihinsel kurmaca belirli bir güç koreografisine ihtiyaç duyuyor: Erkek doktor. Kadın hasta. Mahremiyet perdesi. Beden. Soyunma. Etnik olarak işaretlenmiş kadın figürü. Burada gülme, masum bir yanlış anlamadan çok daha fazlasına yaslanıyor. Kimin bakacağına, kimin soyunacağına, kimin güleceğine ve kimin gülünecek nesne yapılacağına dair güncellenmemiş dar bir bakış çalışıyor. Mizah elbette vardır. Mizah iyileştirir, sorgulatır, kibri indirir, gücü sarsar. Ama mizahın yönü önemlidir. Mizah yukarıya vurduğunda zekâdır. Aşağıya vurduğunda yalnızca güç refleksidir. Bu anlatı yukarıya vurmuyor. Doktor otoritesini, sınıfsal kibri, erkek bakışını ya da ayrıcalığı hedefe almıyor. Kadın bedeni, hasta mahremiyeti ve etnik kimlik üzerinden aşağıya doğru bir gülme üretiyor. O yüzden salonda duyulan şey yalnızca kahkaha değildi. Bir zihinsel arşivin kapağı açıldı. Normalde mahremiyeti korumak için çekilen perde, bu kez salondaki bakışı açığa çıkardı. Perdenin arkasında soyunan mahremiyet değil, o salonda gülerek açığa çıkan zihniyettir. Servet, statü ve nüfuz; kültürel inceliğin garantisi değildir. Bazen bir zihniyetin en açık portresi büyük konuşmalarda değil, neye gülebildiğinde belirir. Bu olay da bir fıkra skandalından çok, elit olduğu varsayılan bir ortamın bilinçaltı kazasıdır. Asmin Nimet Singez